قره باغ کوهستانی - آرتساخ

قره باغ کوهستانی یا آرتساخ حکومتی است مستقل که در قفقاز جنوبی قرار دارد. این کشور از غرب با جمهوری ارمنستان، از جنوب با ایران و از شمال و شرق با جمهوری آذربایجان هم مرز است. پایتخت آن شهر استپاناکرد و شهر شوشی مرکز فرهنگی آن است.

 قره باغ کوهستانی به عنوان یکی از استان های تاریخی ارمنستان به نام

در سال 1805 م این منطقه که با نام خانات قره باغ معروف شده بود از ایران جدا و بر اساس معاعده های گلستان در 1813م و بعدها ترکمنچای در 1828م این منطقه و ارمنستان شرقی کاملاً از ایران جدا و به روسیه تزاری واگذار شدند.

این وضیعت تا سال 1917م و از بین رفتن حکومت روسیه تزاری و به قدرت رسیدن حکومت اتحاد جماهیر شوروی ادامه پیدا کرد. البته با از بین رفتن حکومت روسیه تزاری جمهوری تازه تاسیس دمکراتیک آذربایجان ادعاهای خود را برای تحت سلطه در آوردن مناطق ماوراء قفقاز شروع کرد که همزمان با  تخلیه و قتل عام ارمنیان ساکن باکو و گنجه از سوی نیروهای آذربایجانی بود. با وجود این که در 23 مارس 1920م شهر شوشی که پایتخت قره باغ در آن زمان بود توسط نیروهای آذربایجانی کاملاً ویران شده بود، نیروهای آذربایجان در مناطق دیگر قره باغ با مقابله شدید ارمنیان ساکن منطقه روبرو شدند. در اول دسامبر 1920م جامعه ملل منطقه قره باغ را منطقه مورد مناقشه نامید و بدلیل قتل عام هایی که جمهوری تازه تاسیس آذربایجان در منطقه بر علیه ارمنیان ساکن انجام داده بود مانع از عضویت این حکومت به جامعه ملل شد. از اینرو به هیچ عنوان منطقه را جزء مرزهای جمهوری آذربایجان قبول نکرده و منطقه را مستفل و مورد مناقشه نامیدند. پر واضح است که در سال های 1918 تا 1920م که جمهوری دموکراتیک آذربایجان تاسیس شده بود منطقه قره باغ به هیچ وجه جزء  اراضی این کشور تازه تاسیس نبوده است.

قره باغ در دوران اتحاد جماهیر شوروی

بعد از استقرار حکومت شوروی در منطقه ماوراء قفقاز، بر اساس توافقی که بین حکومت شوروی و ارمنستان بعمل آمد ارتش روس در منطقه قره باغ مستقر شد. با استقرار ارتش روسیه شوروی در منطقه کمیساریای عالی جمهوری آذربایجان شوروی اعلام کرد که این منطقه و همچنین مناطق نخجوان و زانگزور جزء جمهوری ارمنستان شوروی هستند و در این ارتباط در جون 1921م قرار دادی بین جمهوری های ارمنستان و آذربایجان عقد گردید بر اساس این قرار داد اعلام شد، آذربایجان شوروی در ارتباط با منطقه قره باغ هیچگونه ادعایی ندارد. این قرار داد در واقع آخرین سند
بین الملل رسمی است که در رابطه با منطقۀ مورد مناقشه قره باغ در حکومت کمونیستی عقد گردیده است.

بزودی حکومت شوروی برای برقراری روابط حسنه با ترکیه همچنین فشارهای استالین و در راستاي سياست های تفرقه افكنانه وی اقدام به جدا کردن اجباری این منطقه از جمهوری ارمنستان شوروی کرده و منطقه قره باغ  را به  جمهوري آذربايجان واگذار کردند.

به طبع با این موضوع ارمنیان ساکن منطقه قره باغ اقدام به مخالفت و مبارزه مسلحانه کردند. در نتیجه این مخالفت و اقدامات مسلحانه در 1923م به بخشی از منطقه قره باغ خود مختاری داده می شود که با عنوان حکومت
خود مختار قره باغ کوهستانی تحت نظر حکومت مرکزی آذربایجان شوروی قرار می گیرد، بخشی از این منطقه نیز کاملاً به جمهوری آذربایجان شوروی ملحق می شود، بدین گونه قره باغ کوهستانی به دو قسمت تقسیم می شود بخشی خود مختار و بخش اعظمی نیز که شامل گلستان، کلباجار، کاراهاد، لاچین و شامخور بودند از سوی حکومت مرکزی اتحاد جماهیر شوروی به آذربایجان شوروی واگذار می شوند.

در طول این مدت و هفتاد سال بعد از این تصمیم، ارمنیان ساکن منطقه خود مختار قره باغ بارها با تقاضاهای خود به مسکو خواستار الحاق دیگر مناطق به منطقه خود مختار و ارمنستان شدند لیکن این تقاضاها و درخواست ها بی نتیجه و پاسخ ماندند.

قره باغ بعد از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی

نارضايتي ارمنیان منطقه از اين وضعيت سرانجام در اواخر دهه1980 ميلادي و همزمان با سياست هاي گورباچف در سال هاي پاياني حيات اتحاد جماهیر شوروي، منجر به از سرگيري تنش های قومي ميان ارمنیان و آذري ها شد. سال 1988م سالی مهم برای منطقه قره باغ کوهستانی می توان قلمداد کرد، در این سال ارمنیان ساکن منطقه قره باغ کوهستانی یک صدا برای بدست آوردن حقوق خود به پا خواستند و خواهان ملحق شدن به جمهوری ارمنستان شوروی شدند در 20 فوریه 1988م نمایندگان مجلس منطقه ای درجلسه ای اعلام به جدایی از جمهوری آذربایجان و الحاق به جمهوری ارمنستان بر اساس قوانین موجود در اتحاد جماهیر شوروی کردند و تقاضای خود را به حکومت مرکزی اتحاد جماهیر شوروی تسلیم کردند، لیکن در بخش های ارمنی نشین جمهوری آذربایجان در شهرهای سومگایت، باکو، گیرووآباد و شامخور حکومت آذربایجان اقدام به قتل عام ارمنیان ساکن این مناطق کردند به گونه ای که بیش از 450 هزار نفر از ساکنان ارمنی این شهرها گریخته و به ارمنستان پناهنده شدند.

مدت زيادي از حادثه سومگائيت نگذشته بود كه كميته‏اي با اعضاي ثابت 11 نفره با نام «جبهة مردمي قره‏باغ» با هدف سازمان دادن به اعتراضات مردم قره‏باغ تأسيس شد. اين كميته كه اختصاراً «كميتة قره‏باغ» ناميده مي‏شد، به سرعت قدرت گرفته و در صحنة مناقشه حاضر شد. اغلب اعضاي اين كميته، برگزیدگان دانشگاهي و تشکل های نويسندگان بودند و بسياري از آنان در زمينة تخصص خود چهره‏هاي سرشناسي بودند.

دولت مركزي بي‏درنگ كميتة قره‏باغ را غيرقانوني اعلام كرد و 4 نفر از رهبران ارمنيان دستگير شدند و انجام تظاهرات در ايروان و قره‏باغ بدون اخذ مجوز ممنوع شد. در اين هنگام دادگاهي كه مسئول رسيدگي به حادثة سومگائيت بود، يكي از عوامل درگيري را كه آذربايجاني بود به 15 سال زندان محكوم كرد. اگر چه آذري ها معتقد بودند كه اين حكم براي راضي كردن ارمنيان است ولي ارمنيان آن را حداقل مجازات مي‏دانستند. چندي نگذشت كه تظاهرات رسمي در اول ماه مه 1988م به تظاهراتي براي وحدت قره‏باغ تبديل شد. در 17 مه 1988 م نيز تظاهرات گسترده‏اي در ايروان برگزار شد كه در استپاناکرد، با اعتصابات سراسري همراه شد.

در ژوئن 1988م كنفرانس نوزدهم حزب كمونيست شوروي، در مسكو برگزار شد. انتظار مي‏رفت كه از منطقة قفقاز دو درخواست تغيير مرزها، درخواست آبخازها براي جدايي از گرجستان و درخواست ارمنيان قره‏باغ براي پيوستن به ارمنستان در این کنفرانس مطرح شود. در پي اظهارات گورباچف مبني بر عدم امكان ايجاد هرگونه تغيير در مرزهاي جمهوري ها تظاهرات در ايروان از سرگرفته شد. اين تظاهرات در روز 5 ژوئيه 1988م به يك اعتصاب عمومي انجاميد.

در روز 14 ژوئن 1988م  تمام مدارس و مراكز تجاري در حمايت از خواستة شوراي قره‏باغ و براي واداشتن شوراي عالي ارمنستان به تأييد اين مصوبه تعطيل شدند. حدود 700 هزار نفر در ميدان اپرا ایروان گرد آمدند.

دولت ارمنستان نيز از تقاضاي شوراي قره‏باغ براي الحاق به ارمنستان، حمايت و آن را تأييد كرد. از شوراي عالي اتحاد شوروي نيز خواسته شد تا با نظر مثبت اين مسئله را حل كند. همچنین در قطعنامه‏ مجزا، كشتار سومگائيت را نیز محكوم کردند.

در دوم سپتامبر 1991م در خلال فروپاشي شوروي، توسط مجمع مردمی نمایندگان قره باغ کوهستانی و شورای
منطقه ای منطقه شاهومیان، بیانیه استقلال قره باغ کوهستانی تهیه و استقلال قره باغ کوهستانی با مرزهای منطقه شاهومیان اعلام شد. البته بر خلاف تصمیم مردم منطقه، حکومت آذربایجان اقدام به لغو قانون جدید کرد که این عملاً مغایر با قوانین دادگاه قانون گذاری حکومت شوروی بود.

در 10 دسامبر 1991م چند روز قبل از فرو پاشی حکومت اتحاد جماهیر شوروی، ارمنیان قره باغ در نتیجۀ رفراندوم عمومی که با موافقت کامل و اکثریت مردم انجام پذیرفت به نفع استقلال از جمهوری آذربایجان رأی دادند. بعد از این رفراندوم نمایندگان اقدام به تشکیل و انتخاب مجلس قره باغ کوهستانی کردند. این مجلس اولین دولت مستقل قره باغ کوهستانی را تشکیل داد. این دولت در شرایطی شروع به فعالیت کرد که این کشور تازه استقلال یافته از طرف حکومت آذربایجان مورد محاصره و تهاجم قرار گرفته بود.

شروع جنگ

با استفاده از تجهیزات نظامی موجود و مستقر ارتش چهارم اتحاد جماهیر شوروی در جمهوری آذربایجان این حکومت اقدام به حمله و شروع عملیات جنگی بر علیه منطقه قره باغ کوهستانی کرد.

در ماه می 1992م نیروهای قره باغ کوهستانی موفق به آزاد کردن شهر شوشی از نیروهای متخاصم آذربایجانی شدند، همچنین از طریق منطقه لاچین راهی به سمت جمهوری ارمنستان باز کردند، بدین نحو توانستند خود را از محاصرۀ کامل نیروهای آذربایجانی بیرون آورند ولی در ماه های جون و جولای 1992م نیروهای آذربایجان موفق به تصرف در آوردن منطقه شاهومیان، مارتاگرد، ماردونی ، اسکران و هادروت از قره باغ کوهستانی شدند.

برای مقابله با حمله های دولت متخاصم آذربایجان حکومت قره باغ کوهستانی کمیته دولتی پشتیبانی در 14 آگوست 1992م تاسیس شد. گروهای کوچکی که در اقصی نقاط قره باغ کوهستانی اقدام به عملیات نظامی می کردند تبدیل به هستۀ مرکزی ارتش جمهوری قره باغ کوهستانی شدند. این درگيري های وسيع نظامي ميان نيروهاي ارمني و جمهوري آذربايجان دست آخر منجر به پيروزي نیروهای ارمنیان شد.

جهت حل موارد موجود بین طرفین مخاصمه قره باغ شوراي امنيت سازمان ملل در 3 قطعنامه مصوب سال 1993م  از طرفين درگير درخواست  کرد که اختلاف هاي خود را در چهارچوب گروه مينسك حل و فصل نمايند. در واقع سازمان ملل بازگشت صلح به قره باغ را به سازمان هاي منطقه اي به ويژه سازمان امنيت و همكاري اروپا واگذار کرد. سازمان امنيت و همكاري اروپا در سال 1992 گروه موسوم به گروه مينسك را با عضويت 9 كشور و به رياست آمريكا، روسيه و فرانسه تشكيل داد و گروه مذكور توانست سرانجام در ماه مه سال 1994  آتش بس را بين طرفين مخاصمه بر قرار كند.   روساي گروه مينسك در جريان ملاقات وزراي امور خارجه سازمان امنيت و همكاري اروپا در مادريد در نوامبر 2007 نسخه جديدي از طرح صلح مناقشه قره باغ را به وزيران خارجه ارمنستان و آذربايجان ارائه کردند.   
این گروه که از 1992م تاسیس شده است تا کنون فعالیت های خود را برای حل مناقشه قره باغ ادامه می دهد.

در حال حاضر قره باغ کوهستانی به عنوان دومین حکومت مستقل ارمنیان بعد از جمهوری ارمنستان به حیات خود ادامه می دهد.